نقشه راه قرآن برای زندگی؛ درس‌هایی از نگاهِ رهبرِ شهید به معارف وحیانی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام والمسلمین عیسی عیسی زاده، استادیار پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در یادداشتی اختصاصی با عنوان «راهکارهای نهادینه کردن فرهنگ قرآن در زندگی با تاکید بر اندیشه های رهبر شهید و فرزانه انقلاب(ره) » که در اختیار خبرنگار خبرگزاری حوزه قرار داد، دستیابی به قله‌های سعادت دنیوی و اخروی، بدون نهادینه شدن فرهنگ قرآن در تار و پود زندگیِ فردی و اجتماعی میسر ندانست.

متن یادداشت حجت الاسلام والمسلمین عیسی زاده به شرح ذیل است؛

بسم اللله الرحمن الرحیم

مقدمه

دستیابی و صعود به قله سعادت دنیوی و اُخروی مشروط به نهادینه شدن فرهنگ قرآن در زندگی می باشد برای دستیابی به این هدف نیاز به راهکارهای عملیاتی می باشد از شخصیت های صاحب نظر که توصیه های ارزشمندی برای دستیابی به این هدف مطرح نموده است امام شهید مقام معظم رهبری آیت الله خامنه ای می باشد در پژوهش پیش رو تلاش خواهد تا با بررسی آرای آن عالم فرزانه، راه کارهای ارائه شده از سوی ایشان برای نهادینه شدن فرهنگ قرآن در زندگی مورد بررسی قرار گیرد.

قرآن تنها کتاب آسمانی است که دارای آثار بی نظیری در حوزه های گوناگون زندگی بشر می باشد که عبارتند از :

هدایت انسانها و اهل تقوا به سرمنزل مقصود« شَهرُ رَمَضانَ الَّذی اُنزِلَ فیهِ القُرءانُ هُدًی لِلنّاسِ »(بقره/185)، ذالِکَ الکِتابُ لارَیبَ فیهِ هُدًی لِلمُتَّقین(بقره:2)

ارتقای ایمان« اِنما المومنون اَلَّذینَ... اِذا تُلِیَت عَلَیهم آیاتُهُ زادتهم ایمناً»(انفال/2)

دستیابی به مقام رستگاری«وَاتَّبعوا النورَالذی اُنزِلَ مَعَهُ اُولائِکَ هم المُفلِحون»(اعراف/157)

شفا دهنده دردها«وَنُنَزِّلُ مِنَ القرآنِ ما هو شِفاءٌ و رحمةٌ للمومنینَ«اسراء/82)

بهرمندی از رحمت پروردگار«وهذا کتابٌاَنزَلنا مُبارَکٌ فَاتَّبعوهُ واتَّقوا لَعَلَّکم تُرحَمون»(انعام/155)

سبب عبرت و پندگیری« لَقَد کانَ فی قَصَصِهِم عِبرَةٌ لِاُولِی الاَلباب»(یوسف/111)

بر طرف کننده اختلافات« و ما اَنزَلنا عَلَیکَ الکِتابَ اِلّا لِتُبَیِّنَ لَهم الَّذی اِختَلَفوا فیهِ»(نحل/64)

بهره مندی از مغفرت و پادش کریمانه خداوند« اِنّما تُنذِرُمَن اتَّبَعَ الذِکرَ و خشیَ الرَحمنَ بِالغَیبِ فَبَشِّرهُ ّیمَغفِرَةٍ و اَجرٍ کَریمٍ»(یس/11)

رهنمون به راه مستقیم«فَامّا الذین آمَنوا بِاللهِ وَاعتصوما بِهِ...و یَهدیهم اِلیهِ صِراطاً مُستَقیماً»(نساء/175)

نجات از تاریکی ها و ظلمات به سوی نور،،«الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی …(ابراهیم/1)

تبیین کننده تمام نیازمندی هدایتی بشر« ونَزّلنا عَلَیکَ الکتابَ تبیاناً لِکلِّ شَیئٍ »(نحل/89)

قرار گرفتن درزمره مصلحان « والذینَ یُمَسِّکونَ بِالکِتابِ و اَقاموا الصَلواةَ اِنّا لانُضیعُ اَجرَالمُصلِحین»(اعراف/170

راهکارهای نهادینه کردن فرهنگ قرآن در زندگی

بهره مندی و دستیابی به کارکردها و آثار درخشان و سازنده قرآن کریم برای تحول در زندگی مشروط به بکار گیری راهکارهایی است که هم در خود قرآن و هم در کلام اندیشمندانی همچون مقام معظم رهبری ارائه شده است در ادامه تلاش خواهد شد تا مهم ترین راهکارهایی که در بیانات رهبر فرزانه ارائه شده است مورد بحث و بررسی قرار گیرد.

۱.تغییر واصلاح باورها در باره کارکردهای قرآن

باورها در زندگی مردم به شکل عملی تعیین‌کننده‌اند؛ زیرا افراد و گروه‌های اجتماعی براساس باورها چه درست و چه نادرست زندگی‌شان را تنظیم می‌کنند و درباره‌ی زندگیشان تصمیم می‌گیرند. باور، گاهی مسیر زندگی‌ افراد را تغییر می‌دهد؛ به همین دلیل یکی از اساسی‌ترین و بنیادی‌ترین مباحث مربوط در حوزه‌ی فرهنگ باورها هستند. بنابراین، باورهای دینی به‌ویژه در جامعه‌ی دینی نقش تعیین‌کننده‌تری نسبت به سایر باورها در جامعه دارند؛ زیرا باورهای حوزه‌ی دین قوی ترین پشتوانه‌ی حیات فرهنگی و اجتماعی جامعه‌اند و حیات و سعادت مردم به آن وابسته است.

با توجه به وجود باورهای نادرست و ناقص نسبت به قرآن و کارکردهای آن در جامعه، مقام معظم رهبری در راستای اصلاح تغییر و اصلاح این باورها و نگرش ها، بارها در باره نقش آفرینی و کارکردی قرآن نکات ارزشمندی را مطرح نمودند از جمله آن این سخنان بود که اظهار داشتند: « «برکات قرآن برکات بی‌انتهایی است. در قرآن و با قرآن عزّت هست، قدرت هست، پیشرفت هست، رفاه مادّی هست، تعالی معنوی هست، گسترش فکر و عقیده هست، شادی و سکینه‌ی روح هست؛ قرآن این است: یک قدرت فوق‌العاده و بی‌انتها که ما به قدر ظرفیّت خودمان باید بتوانیم ان‌شاءالله از آن استفاده بکنیم.»(بیانات، ۱۸/۳/۱۳۹۵) اینگونه اظهارات ایشان در تبیین کارکردهای قرآن به صورت مکرر با این هدف بوده است که نگرش و باورهای مخاطبان نسبت به قرآن اصلاح شود که قرآن فقط برای کسب ثواب آخرتی و شاد کردن روح اموات و صرف تبرک جستن نازل نشده است بلکه دارای نقش مهمی در چگونه زیستن انسان در همین دنیا دارد.

۲.پذیرش قلبی معارف قرآن

آمادگی قلب و دل انسان نقش تعیین کننده ای در تحقق مهم ترین کارکرد قرآن یعنی هدایتگری دارد زیرا بدون خواسته قلبی هدایت واقعی بدست نمی آید و این آمادگی قلبی نیز باید از سوی خداوند داده شود چرا که قدرت اصلی تحول قلوب در دست خالق است از همین رو در دعاها آمده است «خدایا کمال انقطاع به درگاهت را به من ببخش و دیده دلهای مارا به تابش نظر خود روشن نما تا دیده های دل پرده های نور را بدرد و به سرچشمه عظمت و بزرگواری برسد». (مجلسی، ۱۴۰۳ ج۹۱ ص۹۹).

مقام معظم رهبری در ارائه راهکار برای بهره مندی از این کارکرد اساسی قرآن (هدایتگری) فرمودند: «اگر دیدید دلتان به قرآن نزدیک است، خدا را شکر کنید؛ اگر دیدید معارف قرآنی را به‌آسانی قبول می کنید و در دل می پذیرید و تحمّل میکنید، بدانید که خدای متعال اراده کرده است شما را هدایت کند؛ (بیانات، ۱۳/۳/۱۳۹۳)

۳.تقواپیشگی

بر اساس فرموده خداوند، تقواپیشگی از عوامل مهم در دستیابی به کارکرد هدایتگری قرآن می باشد «ذالک الکتاب لاریب فیه هدی للمتقین» (بقره:۲) هَذَا بَیَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًی وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ(آل عمران / آیه ۱۳۸) یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَیَجْعَلْ لَکُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَیَغْفِرْ لَکُمْ وَاللهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ(حدید / آیه ۲۸) این آیات نشانگر آن است که داشت تقوا نقش تعیین کننده ای در بهره یافتن از هدایت های قرآن کریم دارد.

بنا بر این بر اساس فرموده مقام معظم رهبری زمانی ما می توانیم از این کارکرد قرآن(هدایتگری) استفاده نماییم که تقوا وجود داشت باشد، در این صورت هدایت به معنای واقعی کلمه و به تمام معنی‌الکلمه در اختیار ما خواهد بود. (بیانات، ۲۵/۱/۱۴۰۰)

۴.خشیت الهی(نرمی و ذلّت قلبی در برابر خدای قاهر)

داشتن خشیت الهی از دیگر راهکارهای دستیابی به کارکردهای قرآنی است که خود قرآن به آن اشاره کرده است در آیه ۱۱ از سوره یاسین آمده است «اِنَّما تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکرَ وَ خَشِیَ الرَّحمنَ بِالغَیبِ فَبَشِّرهُ بِمَغفِرَةٍ وَ اَجرٍ کَریم» و در آیه ۲ سوره طاها نیز آمده است «ما اَنزَلنا عَلَیکَ القُرءانَ لِتَشقی، اِلّا تَذکِرَةً لِمَن یَخشی» در این دو آیه خداوند خطاب به رسول گرامی می فرماید آن افرادی از این قرآن و انذارها و تذکراتش بهره مند می شوند که اهل خشیت هستند.

مقام معظم رهبری در باره نقش تلاوت خاشعانه در دستیابی به کارکرد های قرآن فرمودند: «قرآن را هم باید با خشوع خواند. قرآن را اگر چنانچه بدون خشوع و با غفلت انسان بخواند، خیلی چیزی گیرش نمی‌آید، گاهی هیچ چیزی گیرش نمی‌آید، گاهی هم خدای نکرده اثرات عکس میبخشد. انسان قرآن را با توجّه، با خشوع، با اعتماد به بیان الهی -خدای متعال به وسیله‌ی قرآن دارد با شما حرف میزند- به این کیفیّت تلاوت بکند، آن وقت لذّت قرآن بر جان انسان می‌نشیند. ما اگر کشف کنیم لذّت تلاوت قرآن را، واقعاً دست برنمیداریم از تلاوت قرآن. مهم این است که تلاوت قرآن خودش را به ما نشان بدهد و آن لذّاتی را که در خواندن آیات و تدبّر در آیات الهی و در کلمات قرآن وجود دارد، انسان در جان خودش احساس کند. اگر بخواهیم این حاصل بشود، با خشوع باید قرآن را خواند.»بیانات، ۱۹/۱/۱۳۹۲)

۵. تدبر و تفکر در آیات الهی

تدبر و تفکر در آیات الهی از راهکارهایی است که می تواند زمینه دستیابی به معارف نورانی قرآن را برای انسان فراهم نماید این مسئله به قدری مورد توجه خداوند بوده است که دوری کنندگان از تدبر در قرآن را مورد سرزنش و مواخذه قرار داده است آنجا که فرموده است «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی‌ قُلُوبٍ أَقْفالُها (محمد/۲۴۹) آیا در قرآن تدبّر و تأمّل نمی‌کنند یا بر دلهایشان قفل‌ها خورده است.

مقام معظم رهبری نیز در باره نقش تدبر در بهره مندی از معارف قرآن فرموده است: «در قرآن، بیان، مثل بیان کتابهای بشری نیست که یک فصل‌بندی بکنند، موضوع‌بندی بکنند؛ نه، خدای متعال در قرآن گاهی با یک کلمه، با یک اشاره، یک دریای معرفت را به سمت انسان سرازیر می کند که اگر چنانچه تدبّر کنیم، اگر فکر کنیم، اگر ابعاد را بسنجیم، اگر از خرد بشری برای فهم آن استفاده بکنیم، گاهی معارف عجیبی در یک کلمه برای انسان حاصل میشود. (بیانات، ۲۵/۱/۱۴۰۰)

۶. ترویج و نهادینه کردن مفاهیم قرآن

ترویج و نهادینه کردن مفاهیم قرآن از راهکارهای دستیابی به هدایت های استوار قرآن می باشد، مقام معظم رهبری نیز در تبیین این راهکار فرمودند: «باید کاری کنیم؛ آن‌قدر تلاش کنیم که مفاهیم قرآنی جزو مفاهیم رایج و گفتمانهای عمومیِ ملّتهای مسلمان و کشورهای ما قرار بگیرد.»(بیانات، ۷/۲/۱۳۹۶) و در سخنی دیگر نیز فرمودند: «آنچه اینجا عرض میکنم [این است که] ما معارفی در قرآن داریم، مفاهیمی در قرآن داریم که این مفاهیم حقیقتاً سازنده‌ی زندگی مقتدرانه و عزّتمندانه‌ی امّت اسلامی است؛ حقیقتاً مایه‌ی نجات امّت اسلامی از گرفتاری‌ها است؛ در قرآن این مفاهیم را داریم. برای اینکه این مفاهیم مورد عمل قرار بگیرد و تحقّق پیدا کند، اوّل باید این مفاهیم را جزو بیّنات افکار جامعه‌ی اسلامی قرار داد و کاری کرد که برای جامعه‌ی اسلامی این مفاهیم قطعی و روشن بشود که هیچ‌چیزی جلوی آن را نتواند بگیرد. ما در این مرحله هنوز گرفتاریم، ما در این مرحله هنوز مشکل داریم؛ باید کاری بکنیم که این مفاهیم در جامعه‌ی اسلامی تبدیل بشود به مسلّمات فکری، به رایج‌ترین افکار مشترک بین همه‌ی قشرهای مردم؛ این کاری است که باید در زمینه‌ی قرآن انجام بگیرد. این جلسات و این نشستن‌ها و این تلاوتها و این حفظ‌ها -که همه‌ی اینها لازم و حسنه است- مقدّمه‌ی آن فهم عمومی و درک عمومی است.»(بیانات، ۷/۲/۱۳۹۶)

۷. اُنس با قرآن

اُنس دایمی با قرآن یکی از راهکارهای دستیابی به آثار و کارکردهای نورانی قرآن است از همین رو در بعضی از روایات نسبت به استمرار تلاوت بعضی از آیات و سوره های قرآن در هر شب و روز که فراهم کننده اُنس با قرآن است توصیه شده است به عنوان نمونه در باره سوره نور آمده است که امام صادق (علیه السلام) در فضیلت تلاوت سوره نور فرموده است: «اموال و دامان عفت خود را با تلاوت سوره نور محفوظ دارید، و هم چنین به وسیله آن همسران خود را (از سقوط در دامان فساد) حفظ کنید، هر کس هر شب یا هر روز این سوره را بخواند، هیچ یک از خانواده او گرفتار بی‌عفتی نخواهد شد. (طبرسی، ۱۳۷۲، ج ۷، ص ۱۲۲)

امام شهیددر باره نقش اُنس امت اسلام به قرآن در تعیین سرنوشتشان نیز فرمودند: «اگر ملت‌ها با قرآن انس می‌داشتند وضع کشورهای اسلامی جور دیگری بود. «مَنْ جَعَلَهُ أمَامَهُ قَادَهُ إلَی الْجَنَّة» هر کس به دنبال قرآن حرکت کند او را به بهشت خواهد برد «وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إلَی النَّار» و هر کس راه خود را از غیر قرآن انتخاب کند این کار او را به آتش هدایت خواهد کرد «هُوَ الدَّلِیلُ عَلَی خَیْرِ سَبِیل» (حر عاملی، ۱۳۸۰، ج ۶ ص ۱۷۱).(بیانات، ۱۵/۱۲/۱۳۶۹)

‌۸. قرآنی شدن فضای جامعه

از راهکارهای تحقق کارکردهای قرآن در جامعه، قرآنی شدن فضای جامعه می باشد مقام معظم رهبری در این باره فرمودند: «عزیزان من! بدانید که امروز دنیای اسلام محتاج قرآن است. در مضامین آیات سوره‌های آل‌عمران، بقره، انبیاء و احزاب، که دوستان شما در این‌جا خواندند، مطالبی وجود دارد که امروز علاج دردها و ضعفهای دنیای اسلام است و اینهاست که ایمان انسان را عمیق و راسخ می‌کند؛ معرفت انسان را روشن و آگاهانه می‌کند؛ نیروی حیاتی انسان را به میدان می‌آورد و از آنها کار می‌کِشد. آن وقت جامعه‌ای با این خصوصیات، هم ترقّی می‌کند، هم روحیه می‌گیرد. وقتی جامعه‌ای روحیه‌اش قوی شد، دشمن نمی‌تواند به آن زور بگوید. وقتی زورگویان دنیا بخواهند سوار فرد، جماعت و یا ملتی شوند، اوّلین اقدامشان این است که روحیه‌ی آن فرد یا ملت را بشکنند و احساس توانایی و ایستادگی‌اش را از بین ببرند. تا زمانی که احساس قدرت و توانایی و روحیه در یک ملت و جماعتی وجود دارد، هیچ‌کس نمی‌تواند بر آن فائق آید؛ این کار، احتیاج دارد به این‌که فضا قرآنی شود.»(بیانات، ۶/۸/۱۳۸۲۹) در سخنی دیگر نیز فرمود: «اگر ملتی بتواند از طریق انس با قرآن، خود را در فضای قرآنی قرار دهد، در فضای معرفتی قرآن قرار دهد، خواهد توانست مشکلات خود را برطرف کند. مشکل بزرگ مسلمانان دنیا دوری از قرآن است؛ علاج هم برگشت به قرآن است.»(بیانات، ۹/۸/۱۳۷۹)

۹. عمل کردن به مفاهیم کاربردی قرآن

قرآن بر اساس فرموده رسول خدا (ص) زمانی گره گشای مشکلات انسانها می باشد که مورد تمسک و عمل قرار گیرد «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ اَلثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی کِتَابَ اَللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ اَلْحَوْضَ.»(دیلمی، ۱۳۷۵:ج ۱ ص ۱۳۱) همانا من دو چیز گرانبها در میان شما می‌گذارم که اگر شما بر آن دو چنگ بزنید(عمل کنید) هرگز گمراه نخواهید شد، یکی کتاب خدا و دیگری اهل بیت من است این دو از هم جدا نمی شوند تا اینکه درروز قیامت کنار حوض بر من وارد شوند.

مقام معظم در باره نقش عمل کردن به قرآن در تحقق کارکرد قرآن برای حل مشکلات فرموده است: «قرآن، هم کتاب علم و معرفت است یعنی دل را و اندیشه‌ی انسانی را سیراب می کند -قرآن برای آن کسانی که اهل معرفت‌آموزی هستند یک سرچشمه‌ی تمام‌نشدنی است- لکن علاوه‌ بر اینها قرآن دستور زندگی هم هست؛ قرآن علاوه‌ بر جنبه‌ی معرفتی و معرفت‌آموزی دستورات کاربردی دارد برای زندگی؛ یعنی محیط زندگی را آباد می کند، زندگی را از امنیّت و سلامت و آسایش برخوردار می کند. یَهدی بِهِ اللهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضوانَه سُبُلَ السَّلام(مائده/۱۶). راه‌های سلامت را، راه‌های امنیّت را، راه‌های آسایشِ در زندگی را به انسانها نشان میدهد. انسانها در طول تاریخ دست‌به‌گریبانِ ظلم و تبعیض و جنگ و ناامنی و لگدمال شدن ارزشها بوده‌اند، امروز هم هستند؛ راه علاج اینها قرآن است. اگر به قرآن عمل کنیم همه‌ی این مشکلات برطرف می شود».بیانات، ۶/۲/۱۳۹۹)

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ‌: در توصیه ای در باره پیامد ترک عمل به قرآن به ابن مسعود فرمود: «ای پسر مسعود! قرآن بخوان و از آنچه تو را از آن باز داشته است، باز ایست، که اگر باز نَایستی، در واقع، آن را نخوانده‌ای. یَابنَ مَسعودٍ، اقرَإِ القُرآنَ وَانتَهِ عَمّا نَهاکَ القُرآنُ، فَإِن لَم تَنتَهِ فَلَستَ تَقرَؤُهُ. (دیلمی، ۱۴۹۶: ج ۵ ص ۴۱۵ ح ۸۵۹۸)»